czwartek, 25 czerwca 2026

Góra Karmel - miejsce proroków, pielgrzymów i niezwykłych widoków

Góra Karmel od wieków przyciąga pielgrzymów, podróżników i miłośników historii. Wznosząca się nad Hajfą i Morzem Śródziemnym jest miejscem o wyjątkowym znaczeniu religijnym, a jednocześnie zachwyca pięknymi krajobrazami. To właśnie tutaj splatają się tradycje biblijne, duchowość karmelitańska i niezwykłe walory przyrodnicze.

dr Stanisław Szuro

Jednym z częściej nawiedzanych miejsc w Ziemi Świętej jest górujące nad Hajfą karmelitańskie sanktuarium Matki Bożej. Znajduje się ono na północnym szczycie Karmelu, który jest łańcuchem górskim ciągnącym się z południa na północ, na przestrzeni ok. 25 km, a jego najwyższy szczyt osiąga wysokość 546 m. n.p.m. Nazwa Karmel może być przetłumaczona na język polski jako „Winnica Boga”, co świadczy o tym, że miejsce to w naturalny sposób kojarzone było ze szczególnym oddziaływaniem sił bożych.

Karmel jeszcze przed przybyciem tu narodu wybranego był miejscem, gdzie Kananejczycy składali ofiary swoim bóstwom. Dlatego nie należy się dziwić, że również Żydzi ustawili na jego szczycie ołtarz poświęcony Jedynemu Bogu. Ołtarz ten został później zniszczony przez wyznawców Baala, którzy w jego miejsce postawili ołtarz swojego boga. Działo się to w IX w. przed Chrystusem, w czasie gdy wzgórze to należało do północnego Królestwa Izraela – niezależnego wówczas od leżącego na południu Królestwa Judy ze stolicą w Jerozolimie.

Kult fenickiego boga płodności Baala pojawił się w Królestwie Izraela za sprawą poślubionej przez izraelskiego króla Achaba, księżniczki fenickiej Izebel. Sam król, a wraz z nim i wielu Żydów odstąpili wówczas od czczenia Boga Jedynego na rzecz nowego kultu, a Izebel nakazała zabijać proroków Pańskich. W ten sposób znaczna część narodu wybranego odeszła od przymierza z Jahwe, de facto tracąc swoją tożsamość. W obronie Boga stanął wówczas prorok Eliasz, który odważnie wystąpił na dworze Achaba, oskarżając króla o bałwochwalstwo i wzywając go do opamiętania się. Równocześnie, występując w imieniu Boga Jedynego, zapowiedział nadejście trzyletniej suszy. To wystąpienie Eliasza wywołało tak wielki gniew władcy, że prorok przez trzy lata musiał się ukrywać w obawie o swoje życie.

W trzecim roku suszy, która spowodowała powszechny głód, Eliasz ponownie stanął przed Achabem. Wówczas król zarzucił mu, iż to prorok jest winny suszy, która dręczy lud Izraela. W odpowiedzi Eliasz rzekł: „Nie ja dręczę lud Izraela, ale właśnie ty i ród twego ojca waszym porzucaniem przykazań Pańskich, a ponadto ty poszedłeś za Baalami” (1 Krl 18,18). Następnie wezwał króla, by zgromadził cały lud Izraela na górze Karmel oraz wszystkich proroków Baala i Aszery, tak by mógł tam odbyć się pojedynek pomiędzy tymi bóstwami a Bogiem Jahwe.

Następnie autor biblijny w bardzo sugestywny sposób opisuje rywalizację pomiędzy prorokami pogańskimi i Eliaszem na szczycie góry Karmel. Zebrany tłum patrzył, jak nieskuteczne są modły licznych (czterystu pięćdziesięciu) proroków Baala, którzy nie potrafili spowodować zapalenia się drewna ułożonego pod przygotowaną ofiarą dla tego bóstwa. Zupełnie inaczej było z ofiarą przygotowaną przez Eliasza. Jego modlitwy zostały wysłuchane, „spadł ogień od Pana i strawił żertwę i drwa” (1 Krl 18,38), tak że zebrane tłumy zobaczyły triumf Jahwe i zrozumiały, iż Bóg jest jeden. Eliasz zwyciężył, a prorocy Baala zostali zabici.

Dzięki tym wydarzeniom Eliasz został uznany przez Żydów za najważniejszego proroka obok Mojżesza, gdyż uratował naród od utraty wiary w Jedynego Boga. Górę Karmel wiązano szczególnie z jego działalnością. Rozwinęła się tradycja mówiąca, że w jaskini na zboczu góry prorok nauczał swoich uczniów. Mówiono również, że w niewielkiej grocie znajdującej się dziś we wnętrzu karmelitańskiego sanktuarium prorok modlił się przed próbą z prorokami Baala. Dziś upamiętnia to umieszczony w niej ołtarz, na którym widnieje posąg Eliasza. Ponieważ z grotą tą wiąże się również legenda, że przenocowała w niej Święta Rodzina, wracając z Egiptu do Nazaretu, w miejsce to przychodzą rodzice z dziećmi, prosząc o błogosławieństwo dla swoich pociech.

W czasach, gdy na tym terenie upowszechniło się chrześcijaństwo, w grotach Karmelu zaczęli się osiedlać pustelnicy. Według tradycji w IV w. cesarzowa Helena ufundowała na Karmelu kościół poświęcony prorokowi Eliaszowi. Relacje z VI w. wspominają, że na północnym szczycie Karmelu mnisi greccy zbudowali kościół poświęcony Matce Bożej. Świątynia ta została zburzona przez Persów w 614 r., jednak szczyt Karmelu wciąż wiązano z kultem maryjnym. Następnie przez jakiś czas znajdował się tam klasztor pod wezwaniem św. Małgorzaty, słynący z przechowywanych w nim licznych relikwii. Jego ruiny opisuje Jan Phokas, nawiedzający to miejsce w 1175 r.

Do tradycji tej nawiązali pustelnicy łacińscy (katoliccy), którzy osiedlili się na szczytach Karmelu po zakończeniu trzeciej wyprawy krzyżowej. Wyprawą tą nie osiągnięto wprawdzie celu, jakim było odzyskanie Jerozolimy utraconej przez chrześcijan w 1187 r., ale zdobycie portu w Akko w 1191 r. umożliwiło odtworzenie Królestwa Jerozolimskiego. Jego terytorium ograniczało się jedynie do obszarów na północy dzisiejszego Izraela, jednak przetrwało na tym terenie ponad 100 lat.

Pustelnicy osiedlili się na Karmelu spontanicznie, zaraz po zakończeniu oblężenia Akki. Prawdopodobnie większość z nich przybyła do Ziemi Świętej wraz z oddziałami trzeciej krucjaty. W tym miejscu chcieli oni swoim samotnym życiem wielbić Boga. W okresie pomiędzy 1206 a 1214 r rezydujący w Akko ówczesny patriarcha Jerozolimy Albert nadał wspólnocie pustelniczej regułę zakonną. Reguła ta została następnie w 1226 r zatwierdzona przez papieża Honoriusza III. W ten sposób powstał zakon karmelitański. Od samego początku nawiązywał on do tradycji proroka Eliasza, którego traktowano jak założyciela zakonu, oraz do kultu maryjnego. Karmelici pierwotnie tworzyli typowy zakon kontemplacyjny, eremicki, czyli pustelniczy. Jednak od połowy XIII w. wzbogacili swoją regułę o elementy apostolstwa właściwe dla zakonów mendykanckich, takich jak franciszkanie czy dominikanie.

Nowy zakon szybko zaczął się rozprzestrzeniać poza Ziemię Świętą. Pierwszy klasztor karmelitański poza górami Karmelu powstał na Cyprze w 1238 r., następne na Sycylii, potem w Anglii, we Francji oraz na terenie półwyspów Iberyjskiego i Apenińskiego. Pod koniec XIII stulecia karmelici byli już na tyle silni, że ich rozwoju nie załamał fakt utraty macierzystego klasztoru. W 1291 r. bowiem wojska muzułmańskie zdobyły Akko, a następnie zburzyły również klasztor karmelitański na górze Karmel, mordując wszystkich przebywających tam zakonników.

Przez wiele lat karmelici nie mogli powrócić na górę Karmel. Dopiero zajęcie tych ziem przez Turcję w 1516 r. zmieniło sytuację polityczną na tyle, by możliwy stał się powrót do korzeni zakonu. Jednak dla wielu zakonników była to wyprawa bezcelowa, gdyż władze tureckie zakazywały na swoim terytorium działalności misyjnej. Dopiero w 1631 r. grupka karmelitów bosych pod przewodnictwem o. Prospera dotarła do Hajfy i zamieszkała na górze Karmel. Początkowo zajęli oni tzw. Grotę Prorocką położoną na zboczu góry, licząc na to że później uda się im wybudować klasztor na szczycie wzgórza. Jednak wówczas budowa klasztoru mogła być jedynie marzeniem. Już samo trwanie w tym miejscu było okupione wieloma trudnościami. Zakonnicy żyli w skrajnym ubóstwie, gdyż sama Hajfa była w tamtych czasach niewielką miejscowością. Na dodatek wielokrotnie byli wystawieni na napady bandytów i musieli sprostać wrogości muzułmanów.

Dopiero w 1767 r. dzięki poparciu dyplomatycznemu Francji w Stambule oraz bakczyszom opłaconym na miejscu, karmelici otrzymali zgodę na budowę klasztoru na szczycie Karmelu. Plany klasztoru oraz zintegrowanego z nim kościoła wykonał brat Jan Chrzciciel Gioberti, który również kierował rozpoczętą budową. Zaczęto ją od kościoła, w dalszej kolejności powoli budując również pomieszczenia zakonne. Ukończony jeszcze w XVIII w. klasztor nie mógł się jednak cieszyć spokojem. W 1799 r. zajęli go francuscy żołnierze z walczących przeciw Turcji oddziałów Napoleona Bonaparte i przeznaczyli go na szpital polowy. Śladem tego wydarzenia pozostaje znajdujący się przed wejściem do klasztoru zbiorowy grób żołnierzy francuskich ozdobiony pamiątkową piramidą zwieńczoną krzyżem. W następstwie Turcy wyrzucili z klasztoru zakonników, którzy mogli doń powrócić dopiero w 1816 r. Niestety na bardzo krótko, gdyż po wybuchu antytureckiego powstania w Grecji, pasza Hajfy Abdallah nakazał wysadzić klasztor i kościół. Zniszczona wówczas została znaczna część zabudowań karmelitańskich, a z uzyskanego w ten sposób kamienia budowlanego pasza wybudował sobie pałacyk leżący naprzeciw zrujnowanej budowli.

Karmelici po raz ostatni odbudowali klasztor i kościół w 1836 r. Pięć lat później udało się im również odkupić pałacyk Abdallaha, gdzie urządzono dom pielgrzyma. W 1864 r. na tarasie pałacyku utworzono latarnię morską, którą w latach dwudziestych XX stulecia zaczęto nazywać Stella Maris (Gwiazda Morza). Nazwa ta przeszła później na cały klasztor karmelitański. Dziś dawny pałacyk Abdallaha dzierżawi armia izraelska, utrzymująca tu stację radarów, przed którą na wysokiej kolumnie góruje figura Maryi, podarowana jeszcze w latach trzydziestych XX w. przez katolików z Chile.

Centrum zespołu klasztornego oo. Karmelitów na górze Karmel stanowi kościół Matki Bożej Szkaplerznej, kryjący w swoich murach niewielką, naturalną grotę. Zgodnie z tradycją grota ta zgodnie była związana z prorokiem Eliaszem, a następnie nawiedziła ją Święta Rodzina w czasie powrotu z Egiptu do Nazaretu. W grocie urządzony jest kamienny ołtarz ozdobiony piękną rzeźbą proroka Eliasza.

Nad jaskinią znajduje się ołtarz główny sanktuarium ozdobiony figurą Matki Bożej Szkaplerznej. Przedstawia ona siedzącą na tronie Maryję z Dzieciątkiem na ręku. Na prawej ręce trzymającej berło zawieszony został szkaplerz. U stóp tronu umieszczono figury dwóch aniołków podtrzymujących podnóżek. Dzisiejsza rzeźba powstała we Włoszech w 1932 r., a przed przewiezieniem jej na Karmel została poświęcona przez papieża Piusa XI. Jest ona wierną kopią wcześniejszej figury wykonanej w 1820 r. przez Giovaniego Battistę Garaventę, która w ciągu wieku postarzała się na tyle, iż uznano za konieczne wymianę jej na nową.

Rzeźba przypomina bardzo ważne wydarzenie dla zakonu karmelitańskiego, które miało miejsce 16 sierpnia 1251 r. Ówczesnemu przeorowi generalnemu zakonu, Szymonowi Stockowi, ukazała się wówczas Matka Boża i przekazała mu płaszcz zakonny, mówiąc: Weź, Najukochańszy Synu, ten szkaplerz twego Zakonu, jako wyróżniający znak i symbol przywilejów, który otrzymałam dla ciebie i dla wszystkich synów Karmelu. Jest to znak zbawienia, ratunek pośród niebezpieczeństw, przymierze pokoju i wszechwieczna ochrona. Kto w nim umrze, nie zazna ognia piekielnego. Objawienie to było ważnym znakiem dla karmelitów, potwierdzało bowiem ich duchowość maryjną. Na dodatek pozwalało szerzyć nabożeństwo do Maryi, którego znakiem był nakładany szkaplerz.

Poza ołtarzem głównym w sanktuarium szczególną uwagę przyciągają piękne freski wewnątrz kopuły, wykonane w 1926 r. przez br. Luigiego Poggi. Przedstawiają one między innymi Świętą Rodzinę odwiedzającą górę Karmel, świętych karmelitańskich, wśród których szczególnie wyróżniają się postacie św. Teresy Wielkiej, św. Teresy od Dzieciątka Jezus i św. Jana od Krzyża. Widzimy także dwie sceny odnoszące się do szkaplerza. Na pierwszej ukazany jest prorok Eliasz wznoszący się na ognistym wozie do nieba, przekazujący Moc Bożą swojemu uczniowi, Elizeuszowi poprzez obdarowanie go swoim płaszczem. Na drugiej widzimy Maryję obdarowującą płaszczem św. Szymona Stocka.

W 1990 r. wnętrze kościoła zostało dodatkowo wzbogacone czterema marmurowymi reliefami wykonanymi przez br. Serafino Melchiore. Dwa z nich umieszczone bliżej ołtarza poświęcone są świętym, którzy w znacznym stopniu wpłynęli na duchowość karmelitów bosych. Pierwszy ilustruje najważniejsze dzieło św. Teresy Wielkiej, Twierdzę wewnętrzną, drugi zaś Drogę na górę Karmel autorstwa św. Jana od Krzyża. Dwa umieszczone bliżej wejścia do świątyni czczą cześć dwóch wyniesionych na ołtarze karmelitanek, które wywodziły się z narodów zamieszkujących dzisiejszy Izrael. Pierwsza przypomina św. Edytę Stein, zamordowaną przez Niemców w czasie Holocaustu, druga bł. Miriam Bauardi, Palestynkę zwaną Różą Orientu, której relikwie znajdują się w klasztorze ss. Karmelitanek w Betlejem.

Dla pielgrzymów z Polski interesujące pozostają również, wykonane w latach osiemdziesiątych XX stulecia, drzwi do sanktuarium. Umieszczone na nich sceny ukazujące Maryję oraz proroka Eliasza zostały bowiem wzbogacone o wizerunek papieża Jana Pawła II.

Zazwyczaj po nawiedzeniu sanktuarium pielgrzymi udają się do pobliskiego punktu widokowego. Znajduje się on na cyplu górującym ok. 150 m. nad Zatoką Hajfy. Rozciąga się stamtąd wspaniały widok na Hajfę oraz leżącą w głębi zatoki Akkę. W sprzyjających warunkach można stąd dostrzec nawet ośnieżony szczyt Hermonu. Stojąc tu, czujemy, jak wyjątkową górą wciąż pozostaje Karmel, Winnicą Boga, która przynosi swemu Stwórcy bogate owoce, takie jak choćby duchowość karmelitańska czy nabożeństwo szkaplerzne.